Złoża kredy, wód mineralnych, malowniczy krajobraz doliny Bugu, doskonały mikroklimat i otoczenie lasów to tylko nieliczne atuty Mielnika, miejscowości która w historii Polski zapisała się dwoma ważnymi wydarzeniami: Unią i Przywilejami Mielnickimi (1501. rok).

Ta mała osada o charakterze letniskowym, położona na prawym brzegu rzeki Bug, jest jednym z najstarszych grodów na Podlasiu. Jego usytuowanie, na ważnym szlaku handlowym i znaczenie sprawiło, że Mielnik na przestrzeni dziejów należał m.in. do Litwy, Rusi i Mazowsza.
Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z IX. wieku i nawiązują do osadnictwa ruskiego na tym obszarze. Nieco później, w połowie wieku XI. Jarosław Mądry, książe kijowski, który objął tę część Podlasia w zamian za pomoc udzieloną Kazimierzowi Odnowicielowi przy tłumieniu buntu wojewody mazowieckiego Mięcisława, zakłada gród strzegący przeprawy na leniwie płynącym Bugu.

W księgach historycznych Mielnik wielokrotnie jest wymieniany w związku z m.in. polsko – ruskimi wyprawami na Jaćwingów (1240 r.) czy potyczkami z wojskami krzyżackimi (1378. r.). W 1440 z mocy dekretu Bolesława IV, księcia mazowieckiego, Mielnik otrzymuje prawa miejskie chełmińskie (kilka lat później zamienione przez króla Kazimierza Jagiellończyka na magdeburskie).
W XV. wieku znaczenie tego młodego organizmu miejskiego przy przeprawie na Bugu zaczyna wzrastać, czego wymiernym przykładem jest budowa na dawnym terenie grodu nowego zamku, w którym w październiku 1501. roku odbył się słynny zjazd panów polskich i litewskich skutkujący „Unią mielnicką” (praktycznym zjednoczeniem Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, wspólną elekcją czy ujednoliceniem monet) oraz wydaniem przez Aleksandra Jagiellończyka kilka dni później „Przywileju mielnickiego” ograniczającego władzę królewską na rzecz Senatu). W 1506. roku w gościnnych progach zamku mielnickiego Zygmunt Stary oczekiwał poselstwa proszącego o przyjęcie przez niego tronu polskiego.

W XVI. wieku Mielnik stał handlem za sprawą wybudowanego portu rzecznego i królewskiej komory solnej oraz z uwagi na odkrycie złóż kredy (eksploatowanych do dnia dzisiejszego). W kolejnych okresach był m.in. siedzibą starostwa, by w czasie „potopu Szwedzkiego” zostać doszczętnie splądrowanym i zniszczonym (po tych wydarzeniach nie wrócił już do pierwotnej świetności). W czasie rozbiorów przechodził z rąk do rąk i wreszcie na stałe na początku XIX. wieku wejść pod administrację rosyjską. Prawa miejskie utracił w połowie lat 30. poprzedniego stulecia.
Dzisiaj to miejscowość letniskowo – wypoczynkowa, z nielicznymi przykładami budownictwa z początków XX rozciągniętymi wzdłuż rzeki Bug (tych obiektów jest bardzo niewiele z uwagi na fakt, że w 1939 roku Mielnik niemal w całości został spalony i zniszczony przez Rosjan; tu m.in. przebiegała granica między Rosją Sowiecką a Rzeszą). Po pożarze mieszkańcy wraz z całym dobytkiem zostali przeniesieni w inne, oddalone od rzeki o około 4 kilometry miejsce. Elementem dawnego układu architektonicznego osady jest duży prostokątny rynek (obecnie zamieniony w zadrzewiony skwer).

Historia Mielnika odcisnęła piętno przede wszystkim w architekturze, a w zasadzie jej zabytkach. Wśród nich należy wymienić górujące nad miejscowością pozostałości grodziska (z fragmentami murów z kamieni polnych), będącą zarazem doskonałym punktem widokowym na całą dolinę meandrującego u jego podnóża Bugu. Nieopodal na wzniesieniu znajdują się fragmenty murowanej kapliczki p.w. św. Aleksandra Newskiego, która postawiona została ok. 1865. roku dla uczczenia cara Aleksandra II. Nieco poniżej natkniemy się na ruiny dawnego, pochodzącego z XVI. wieku późnogotyckiego kościoła parafialnego ojców Franciszkanów p.w. św. Trójcy. Ale nie tylko, bo z racji wpływów kultury i religii wschodniej w osadzie znajdziemy też prawosławną cerkiew p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny Przeczystej, wybudowaną na początku XIX. wieku (1821 – 23), w odległości  ok. 200 metrów od rynku w Mielniku. Tuż przy cerkwi znajduje się prawosławny cmentarz. Wracając jednak do cerkwi należy wspomnieć, że pierwotnie wzniesiona została jako budowla klasycystyczna; później przekształcona w stylu rusko – bizantyjskim (na początku XX. wieku został dobudowany do niej przedsionek z wieżą i poprzedzająca go kruchtą wraz z pięcioma małymi cebulastymi kopułami nad środkowym przęsłem korpusu budowli).

W centralnej części cmentarza wznosi się zabytkowa kaplica cmentarna p.w. Opieki Matki Boskiej wybudowana po 1776. roku (pierwotnie wzniesiona jako unicka).
Przenosząc się w kierunku wschodnim, ok. 200 metrów od rynku warto wspiąć się na niewielkie wniesienie, na którym usytuowana jest bryła neobarokowego kościoła parafialnego p.w. Przemienienia Pańskiego, datowanego na początek XX. wieku. W ołtarzu głównym znajduje się kopia XVIII. wiecznego obrazu Matki Boskiej z Dzieciątkiem, barokowy krucyfiks z tego samego wieku oraz wiele innych architektonicznych detali.
Nieopodal, nieomal naprzeciw ruin kościoła na Górze Zamkowej, znajduje się pochodząca z początków XIX. wieku, pierwotnie drewniana, później przebudowana na planie prostokąta, piętrowa plebania z charakterystycznym gankiem od frontu.

W Mielniku, podobnie jak w wielu miejscowościach na wschodzie Polski, znajdziemy też ślady związane z mieszkającymi tu Żydami. Budynek dawnej synagogi najprawdopodobniej wzniesionej w połowie XIX w. usytuowany jest przy rynku. Bożnica powstała na planie prostokąta jako budynek parterowy murowany z mieszkalnym poddaszem. Za Górą Uszeście, przy zakładzie kredowym,  mozna znaleźć ślady po cmentarzu żydowskim
Zaglądając do Mielnika w okresie od maja do października warto skorzystać z niezwykłej atrakcji, jaką niewątpliwie jest jeden z nielicznych w kraju promów linowych łączący położone nieopodal Zabuże (podobny pamiętam z czasów dzieciństwa na Sanie nieopodal Przemyśla). Podobny znajduje się w też w nieodległym, zlokalizowanym również w gminie Mielnik Niemirowie. Poza tym odbywa się cyklicznie wiele imprez kulturalnych, wśród których należy wymienić przede wszystkim słynne już na całe Podlasie "Dni Gminy Mielnik” czy „Muzyczne Dialogi nad Bugiem”.

Sama osada i jej najbliższa okolica, z racji urokliwego położenia, doskonałego mikroklimatu i przede wszystkim malowniczego krajobrazu upodobali sobie artyści. W gminie znajduje się też muzeum, w zbiorach którego znalazły się prace znakomitego malarza, Henryka Musiałowicza, odwiedzającym Mielnik szczególnie w latach 60. i 70. ubiegłego wieku.
Na koniec warto też dodać, że za sprawą badań hydrogeologicznych Mielnik może stać się miejscowością uzdrowiskową z uwagi na złoża wód mineralnych pomocnych przy leczeniu schorzeń gastrycznych, bólach wątroby czy nie domaganiach układu moczowo – płciowego.
A jak wygląda opisywana przeze mnie miejscowość i okolica, szczególnie urokliwa zimą i jesienią, najlepiej ukazują fotografie autorstwa Piotra Cieśli (www.piotrciesla.pl), które zostały udostępnione przez autora specjalnie dla naszego serwisu.

Jak dojechać?
Z Warszawy drogą szybkiego ruchu na Białystok (krajowa 8). Potem zjazd na Łochów – Sokołów Podlaski (droga nr 62). Z Sokołowa na Drohiczyn, by potem z Drohiczyna do Ronda Siemiatyckiego, gdzie znajdziemy już kierunkowskazy, którymi kierujemy się na Mielnik.
Można też inaczej, choć droga jest o wiele gorsza czyli z Warszawy kierując się na wschód E 30 do Siedlec, po czym drogą wojewódzką nr 698 do Łosic. Tu w lewo krajową 19 należy udać się na północ w kierunku Siemiatycz (mijając po drodze m.in. Ostromęczyn, Sarnaki i Kózki), by po ok. 27. kilometrach, na skrzyżowaniu skręcić w prawo w drogę wojewódzką nr 640 i nią dojechać do Radziwiłłówki. Stąd do Mielnika na południe, w kierunku rzeki Bug, około 5 kilometrów. 
PS. Przy artykule korzystałem m.in. z informacji zamieszczonych w „Katalogu zabytków Sztuki w Polsce. Siemiatycze, Drohiczyn i okolice. Tom XII zeszyt 1, Marii Kołomajskiej – Saeed, strony internetowej Gminy Mielnik oraz uwag wymienionego wcześniej Piotra Cieśli (za które serdecznie dziękuję).