Skarżysko - Kamienna - powiat, gmina, miasto, informacje, historia

Dzieje Skarżyska-Kamiennej
	Miasto leży na północnym obrzeżu Gór Świętokrzyskich, w dolinie rzeki Kamiennej i jej dopływów: Bernatki, Kamionki i Oleśnicy, w odległości 32 kilometrów na północ od Kielc, położonym na wysokości 230 - 250 m n.p.m. Jest ważnym węzłem komunikacji kolejowej i drogowej na trasach z Warszawy do Krakowa i z Łodzi do Sandomierza. Przylegające do miasta kompleksy leśne, jedne z największych na Kielecczyźnie, stanowią pozostałość obszarów Puszczy Świętokrzyskiej. Obecnie ich część południowo - wschodnią (lasy suchedniowsko - siekierzyńskie) oddziela droga nr 7. W granicach administracyjnych miasta znajdują się dwa zalewy: Rejów na Kamionce i zalew na rzece Bernatce. Aktualnie miasto zajmuje obszar około 46 km2 i posiada nieco ponad 51 tysięcy mieszkańców. Nasze miasto powstało z połączenia kilku osad: Milicy, Bzinka,, Rejowa, Młodzaw, Kamiennej, Borków, Posadaju, Placów, Bzina i Boru, które dziś stanowią jego dzielnice. Stosunkowo niedawno dołączono Pogorzałe i Skarżysko Książęce, które w wyniku reformy administracyjnej 1975 roku dołączono do miasta i gminy Szydłowiec. Pierwotnie na terenie obecnego Skarżyska - Kamiennej, największą rolę odgrywał Bzin. Tu, już w 1440 roku istniała dymarka i kopalnie rudy żelaznej. Około roku 1754 został wybudowany wielki piec do wytopu rudy. Zakłady te zostały rozbudowane w 1818 roku, po przejęciu obu wsi przez skarb Królestwa Polskiego. Wówczas wybudowano także, istniejącą do dziś tamę spiętrzającą wody rzeki Kamiennej. Również historia Polski, zwłaszcza okres walk wyzwoleńczych w okresach rozbiorów, nierozerwalnie łączy się ze Skarżyskiem - Kamienną. W czasie Powstania Styczniowego 1863 roku, teren miasta był areną wielu krwawych wydarzeń. Walczył tu batalion Czachowskiego, oddział braci Dawidowiczów i generała Langiewicza. Kamieniem milowym w rozwoju osad leżących w dolinie rzeki Kamiennej i Kamionki stała się budowa kolei żelaznej w 1883, łącząca początkowo stację Bzin z Dęblinem i Zagłębiem Dąbrowskim. W miarę rozbudowy węzła kolejowego rozrastały się osady, zyskiwał na znaczeniu zawód kolejarza, zarazem powstawały warunki do rozwoju nowych inwestycji. W latach osiemdziesiątych XIX wieku na miejscu dawnej fryszerki powstał jeden z największych i najdłużej działających zakładów - Odlewnia Żeliwa i Emaliernia "Kamienna". Natomiast w pierwszych latach XX wieku tworzono tutaj liczne nowe przedsiębiorstwa, głównie tzw. zakłady żelazne. W 1920 roku w gminie Kamienna było już ponad 20 zakładów wytwórczych, w tym 6 zakładów branży metalowej, zatrudniającej ponad 1000 pracowników. Dalszych 1000 mieszkańców zatrudniały służby kolejowe. Potencjał gospodarczy oraz strategiczne położenie na przecięciu się szlaków komunikacyjnych biegnących ze wschodu na zachód i północy na południe, zadecydowały o wyborze gminy Kamienna, jako terenu wielkiej inwestycji II Rzeczpospolitej. Chodzi o wybudowanie Państwowej Fabryki Amunicji, zwanej w skrócie PFA. Ta lokalizacja przyspieszyła uzyskanie przez gminę Kamienna praw miejskich. Na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 1922 roku, z dniem 1 stycznia 1923 roku nadano gminie Kamienna prawa miejskie. PFA uruchomiono w 1924 roku. Od tej pory przez dziesięciolecia stała się ona i rozrastający się wokół niej kompleks zbrojeniowy miał wyznaczać kierunek rozwoju miasta. Jak przedstawiała się liczba mieszkańców Skarżyska - Kamiennej w okresie międzywojennym przedstawia poniższa tabelka. Rok Liczba mieszkańców 1921 - 8.163 1931 - 14.320 1939 - 17.200 Rozwojowi przemysłu towarzyszyło powstanie nowych osiedli mieszkaniowych dla robotników i kadry inżynierskiej. Rosła też liczba zakładów handlowych i usługowych. W 1928 roku zatwierdzono obecną nazwę miasta. W tym samym roku utworzono Zakłady Energetyczne Okręgu Radomsko - Kieleckiego z siedzibą w Skarżysku - Kamiennej (ZEORK), co przyczyniło się do dalszego ożywienia gospodarczego nie tylko samego miasta, ale całego Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP - u). Między 1922 a 1939 rokiem miasto podwoiło liczbę ludności, osiągając w 1939 roku ponad 17 000 mieszkańców. PFA zatrudniała 4500 osób, ZEORK dostarczał energię elektryczną dla 90% obszaru COP, miasto stanowiło ważny węzeł kolejowy, stając się coraz wyraźniej jednym z filarów COP - u. Wojna i okupacja hitlerowska przerwały gwałtownie okres wzrostu gospodarczego. Na terenie przejętej przez Niemców PFA powstał obóz pracy przymusowej, który stał się miejscem eksterminacji ponad 25 000 osób, głównie narodowości żydowskiej. Społeczność żydowska, która przed wojną stanowiła trzon skarżyskiego handlu i rzemiosła, uległa całkowitej zagładzie. Miejscowa inteligencja już we wrześniu 1939 roku utworzyła Komitet Pomocy Jeńcom Wojennym i Więźniom, zapoczątkowane zostało również tajne nauczanie na poziomie gimnazjalnym. Działalność swą uaktywnił też miejscowy oddział Polskiego Czerwonego Krzyża. Jak wynika z treści wspomnień byłych członków ruchu oporu, w końcu września utworzono w Skarżysku organizację niepodległościową pod nazwą "Orzeł Biały". Organizacja ta miała charakter społeczno - wojskowy, a jednym z celów jej działania było niesienie pomocy żołnierzom polskim przetrzymywanym w obozach jenieckich, przygotowywanie ucieczek, wywiad, nasłuch radiowy, sabotaż, wykradanie materiałów wybuchowych i amunicji z fabryk Radomia i Skarżyska. Pułkownik Pluta - Czachowski, jeden z organizatorów organizacji "Orzeł Biały", w swym sprawozdaniu dotyczacym rozpoznania Skarżyska - Kamiennej pod kątem warunków założenia ruchu oporu, mówił m.in.: "...Skarżysko - Kamienna jest miejscowością o ważnym znaczeniu komunikacyjnym i zbrojeniowym. Tuż przed wojną władze uruchomiły w rejonie tego miasta siatkę dywersji pozafrontowej, której głównym zadaniem był wywiad przeciwniemiecki i ochrona fabryki." Po zajęciu Skarżyska przez hitlerowców ludność cywilna - pracownicy fabryk, rzemieślnicy i drobni handlarze, Polacy i Żydzi - wszyscy starali się przystosować do nowych warunków i przetrwać koszmar okupacji. Jednocześnie z każdym dniem pogarszały się warunki życia. Ludzie choć nie chcieli, musieli podejmować pracę w niemieckiej fabryce, gdyż był to jedyny sposób na utrzymanie się przy życiu. Niektórzy bali się także przymusowego wysiedlania z mieszkań na osiedlach fabrycznych. Mimo prześladowań przez okupantów, ludność Skarżyska nie uchylała się przed wieloma akcjami sabotażowymi. Wykradano amunicję, paliwo, węgiel, a także żywność z niemieckich transportów. Kolejarze wywozili z narażeniem swojego życia osoby poszukiwane przez Niemców, ratując im wielokrotnie życie. Okupant odpowiadał terrorem. Mnożyły się deportacje i egzekucje. W czasie wojny liczba ludności miasta zmniejszyła się do niespełna 16 000 osób. Skarżysko zostało wyzwolone spod hitlerowskiej okupacji przez Armię Czerwoną i Wojsko Polskie tego samego dnia co Warszawa czyli 17 stycznia 1945 roku. po wyzwoleniu nastąpiła fala masowych wyjazdów ludności, i co za tym idzie, niedobór robotników i specjalistów w skarżyskich fabrykach. Po wyzwoleniu gospodarka miasta szybko się odbudowała. powstały liczne spółdzielnie, zakłady przemysłu terenowego i zakłady komunalne. Wzrosła produkcja i zatrudnienie w Zakładach Metalowych "Mesko" (dawna PFA). Okres "zimnej wojny" i związana z nim militaryzacja polskiej gospodarki, to czas prawdziwej prosperity dla tradycyjnie związanego z produkcją zbrojeniową miasta Skarżyska - Kamiennej. Dynamicznie zwiększyła się liczba mieszkańców, wzrosło zatrudnienie, powstały nowe osiedla mieszkaniowe i zmieniała się infrastruktura miasta. Z drugiej strony dominacja sektora zbrojeniowego miała, w warunkach obowiązującej wówczas gospodarki centralnie sterowanej, swoje ujemne strony. Dały zauważyć się braki w infrastrukturze komunalnej, niedorozwój handlu, usług i drobnej wytwórczości. Koniec lat pięćdziesiątych przyniósł uruchomienie Fabryki Obuwia (w 1957 roku) i zainicjowano w ten sposób rozwój przemysłu skórzanego. Zbudowano także szpital miejski o 250 łóżkach i kilka obiektów oświatowych (w 1961 roku Skarżysko miało 3 licea ogólnokształcące, 12 szkół zawodowych i 8 podstawowych). W tym samym roku miasto liczyło 35 312 mieszkańców. W latach 1966-68 zelektryzowano węzeł PKP, co łącznie z późniejszymi inwestycjami z lat osiemdziesiątych, uczyniło ze Skarżyska jeden z trzech największych i najnowocześniejszych w kraju węzłów kolejowych. Lata siedemdziesiąte to okres koniunktury dla ZM "Mesko", dla budownictwa (powstaje Kombinat Budowlany i Fabryka Domów), przemysłu lekkiego (obuwnictwa), chemicznego (Benzyl) i spożywczego (powstaje najnowocześniejsza w regionie piekarnia). Lata osiemdziesiąte, kryzysowe w polskiej gospodarce, nie były najlepsze również dla naszego miasta. Jedyną większą inwestycją stała się budowa dużej, nowoczesnej stacji rozrządowej PKP. Rozpoczęto także budowę szpitala kolejowego (aktualnie inwestycja ta nie jest realizowana). Pod koniec lat osiemdziesiątych Skarżysko - Kamienna było miastem o powierzchni około 45 km2, które zamieszkiwało ogółem 50 807 osób, z czego 24 421 osób stanowili mężczyźni. Posiadało ono wszystkie urządzenia komunalne, podstawowe instytucje społeczne i kulturalne. Do największych zakładów przemysłowych tego okresu należały: Zakłady Metalowe "Mesko", Skarżyskie Zakłady Obuwia "Fosko", Odlewnia Żeliwa i Emaliernia "Kamienna", Zakład Części Hamulcowych "Hastar". W przemyśle w końcu 1989 roku zatrudnionych było 30 709 osób (w tym 13 227 kobiet). Wraz ze wzrostem liczby ludności zmieniało się oblicze miasta. Wybudowano nowe osiedla mieszkaniowe z zapleczem handlowym, socjalnym, kulturowym i oświatowym. Potrzeby rozwijającego się przemysłu zdecydowały o powstaniu w Skarżysku - Kamiennej szeregu szkół zawodowych, technicznych i ogólnokształcących. Położenie miasta w bezpośredniej bliskości dużych kompleksów leśnych i dwóch zalewów, okoliczne zabytki, szlaki turystyczne stwarzają tamtejszym mieszkańcom i przyjezdnym znakomite warunki do rekreacji i uprawiania sportu.
(c) Wszelkie prawa zastrzeżone 2002

Dzieje Skarżyska-Kamiennej

Miasto leży na północnym obrzeżu Gór Świętokrzyskich, w dolinie rzeki Kamiennej i jej dopływów: Bernatki, Kamionki i Oleśnicy, w odległości 32 kilometrów na północ od Kielc, położonym na wysokości 230 - 250 m n.p.m. Jest ważnym węzłem komunikacji kolejowej i drogowej na trasach z Warszawy do Krakowa i z Łodzi do Sandomierza.
Przylegające do miasta kompleksy leśne, jedne z największych na Kielecczyźnie, stanowią pozostałość obszarów Puszczy Świętokrzyskiej. Obecnie ich część południowo - wschodnią (lasy suchedniowsko - siekierzyńskie) oddziela droga nr 7.
W granicach administracyjnych miasta znajdują się dwa zalewy: Rejów na Kamionce i zalew na rzece Bernatce. Aktualnie miasto zajmuje obszar około 46 km2 i posiada nieco ponad 51 tysięcy mieszkańców.
Nasze miasto powstało z połączenia kilku osad: Milicy, Bzinka,, Rejowa, Młodzaw, Kamiennej, Borków, Posadaju, Placów, Bzina i Boru, które dziś stanowią jego dzielnice. Stosunkowo niedawno dołączono Pogorzałe i Skarżysko Książęce, które w wyniku reformy administracyjnej 1975 roku dołączono do miasta i gminy Szydłowiec.
Pierwotnie na terenie obecnego Skarżyska - Kamiennej, największą rolę odgrywał Bzin. Tu, już w 1440 roku istniała dymarka i kopalnie rudy żelaznej. Około roku 1754 został wybudowany wielki piec do wytopu rudy. Zakłady te zostały rozbudowane w 1818 roku, po przejęciu obu wsi przez skarb Królestwa Polskiego. Wówczas wybudowano także, istniejącą do dziś tamę spiętrzającą wody rzeki Kamiennej.
Również historia Polski, zwłaszcza okres walk wyzwoleńczych w okresach rozbiorów, nierozerwalnie łączy się ze Skarżyskiem - Kamienną. W czasie Powstania Styczniowego 1863 roku, teren miasta był areną wielu krwawych wydarzeń. Walczył tu batalion Czachowskiego, oddział braci Dawidowiczów i generała Langiewicza.
Kamieniem milowym w rozwoju osad leżących w dolinie rzeki Kamiennej i Kamionki stała się budowa kolei żelaznej w 1883, łącząca początkowo stację Bzin z Dęblinem i Zagłębiem Dąbrowskim. W miarę rozbudowy węzła kolejowego rozrastały się osady, zyskiwał na znaczeniu zawód kolejarza, zarazem powstawały warunki do rozwoju nowych inwestycji. W latach osiemdziesiątych XIX wieku na miejscu dawnej fryszerki powstał jeden z największych i najdłużej działających zakładów - Odlewnia Żeliwa i Emaliernia "Kamienna". Natomiast w pierwszych latach XX wieku tworzono tutaj liczne nowe przedsiębiorstwa, głównie tzw. zakłady żelazne. W 1920 roku w gminie Kamienna było już ponad 20 zakładów wytwórczych, w tym 6 zakładów branży metalowej, zatrudniającej ponad 1000 pracowników. Dalszych 1000 mieszkańców zatrudniały służby kolejowe.
Potencjał gospodarczy oraz strategiczne położenie na przecięciu się szlaków komunikacyjnych biegnących ze wschodu na zachód i północy na południe, zadecydowały o wyborze gminy Kamienna, jako terenu wielkiej inwestycji II Rzeczpospolitej. Chodzi o wybudowanie Państwowej Fabryki Amunicji, zwanej w skrócie PFA. Ta lokalizacja przyspieszyła uzyskanie przez gminę Kamienna praw miejskich. Na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 1922 roku, z dniem 1 stycznia 1923 roku nadano gminie Kamienna prawa miejskie.
PFA uruchomiono w 1924 roku. Od tej pory przez dziesięciolecia stała się ona i rozrastający się wokół niej kompleks zbrojeniowy miał wyznaczać kierunek rozwoju miasta.
Jak przedstawiała się liczba mieszkańców Skarżyska - Kamiennej w okresie międzywojennym przedstawia poniższa tabelka.
Rok Liczba mieszkańców
1921 - 8.163
1931 - 14.320
1939 - 17.200

Rozwojowi przemysłu towarzyszyło powstanie nowych osiedli mieszkaniowych dla robotników i kadry inżynierskiej. Rosła też liczba zakładów handlowych i usługowych. W 1928 roku zatwierdzono obecną nazwę miasta. W tym samym roku utworzono Zakłady Energetyczne Okręgu Radomsko - Kieleckiego z siedzibą w Skarżysku - Kamiennej (ZEORK), co przyczyniło się do dalszego ożywienia gospodarczego nie tylko samego miasta, ale całego Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP - u).
Między 1922 a 1939 rokiem miasto podwoiło liczbę ludności, osiągając w 1939 roku ponad 17 000 mieszkańców. PFA zatrudniała 4500 osób, ZEORK dostarczał energię elektryczną dla 90% obszaru COP, miasto stanowiło ważny węzeł kolejowy, stając się coraz wyraźniej jednym z filarów COP - u.
Wojna i okupacja hitlerowska przerwały gwałtownie okres wzrostu gospodarczego. Na terenie przejętej przez Niemców PFA powstał obóz pracy przymusowej, który stał się miejscem eksterminacji ponad 25 000 osób, głównie narodowości żydowskiej. Społeczność żydowska, która przed wojną stanowiła trzon skarżyskiego handlu i rzemiosła, uległa całkowitej zagładzie.
Miejscowa inteligencja już we wrześniu 1939 roku utworzyła Komitet Pomocy Jeńcom Wojennym i Więźniom, zapoczątkowane zostało również tajne nauczanie na poziomie gimnazjalnym. Działalność swą uaktywnił też miejscowy oddział Polskiego Czerwonego Krzyża. Jak wynika z treści wspomnień byłych członków ruchu oporu, w końcu września utworzono w Skarżysku organizację niepodległościową pod nazwą "Orzeł Biały". Organizacja ta miała charakter społeczno - wojskowy, a jednym z celów jej działania było niesienie pomocy żołnierzom polskim przetrzymywanym w obozach jenieckich, przygotowywanie ucieczek, wywiad, nasłuch radiowy, sabotaż, wykradanie materiałów wybuchowych i amunicji z fabryk Radomia i Skarżyska. Pułkownik Pluta - Czachowski, jeden z organizatorów organizacji "Orzeł Biały", w swym sprawozdaniu dotyczacym rozpoznania Skarżyska - Kamiennej pod kątem warunków założenia ruchu oporu, mówił m.in.: "...Skarżysko - Kamienna jest miejscowością o ważnym znaczeniu komunikacyjnym i zbrojeniowym. Tuż przed wojną władze uruchomiły w rejonie tego miasta siatkę dywersji pozafrontowej, której głównym zadaniem był wywiad przeciwniemiecki i ochrona fabryki."
Po zajęciu Skarżyska przez hitlerowców ludność cywilna - pracownicy fabryk, rzemieślnicy i drobni handlarze, Polacy i Żydzi - wszyscy starali się przystosować do nowych warunków i przetrwać koszmar okupacji. Jednocześnie z każdym dniem pogarszały się warunki życia. Ludzie choć nie chcieli, musieli podejmować pracę w niemieckiej fabryce, gdyż był to jedyny sposób na utrzymanie się przy życiu. Niektórzy bali się także przymusowego wysiedlania z mieszkań na osiedlach fabrycznych.
Mimo prześladowań przez okupantów, ludność Skarżyska nie uchylała się przed wieloma akcjami sabotażowymi. Wykradano amunicję, paliwo, węgiel, a także żywność z niemieckich transportów. Kolejarze wywozili z narażeniem swojego życia osoby poszukiwane przez Niemców, ratując im wielokrotnie życie. Okupant odpowiadał terrorem. Mnożyły się deportacje i egzekucje. W czasie wojny liczba ludności miasta zmniejszyła się do niespełna 16 000 osób. Skarżysko zostało wyzwolone spod hitlerowskiej okupacji przez Armię Czerwoną i Wojsko Polskie tego samego dnia co Warszawa czyli 17 stycznia 1945 roku. po wyzwoleniu nastąpiła fala masowych wyjazdów ludności, i co za tym idzie, niedobór robotników i specjalistów w skarżyskich fabrykach.

Po wyzwoleniu gospodarka miasta szybko się odbudowała. powstały liczne spółdzielnie, zakłady przemysłu terenowego i zakłady komunalne. Wzrosła produkcja i zatrudnienie w Zakładach Metalowych "Mesko" (dawna PFA). Okres "zimnej wojny" i związana z nim militaryzacja polskiej gospodarki, to czas prawdziwej prosperity dla tradycyjnie związanego z produkcją zbrojeniową miasta Skarżyska - Kamiennej. Dynamicznie zwiększyła się liczba mieszkańców, wzrosło zatrudnienie, powstały nowe osiedla mieszkaniowe i zmieniała się infrastruktura miasta. Z drugiej strony dominacja sektora zbrojeniowego miała, w warunkach obowiązującej wówczas gospodarki centralnie sterowanej, swoje ujemne strony. Dały zauważyć się braki w infrastrukturze komunalnej, niedorozwój handlu, usług i drobnej wytwórczości.

Koniec lat pięćdziesiątych przyniósł uruchomienie Fabryki Obuwia (w 1957 roku) i zainicjowano w ten sposób rozwój przemysłu skórzanego. Zbudowano także szpital miejski o 250 łóżkach i kilka obiektów oświatowych (w 1961 roku Skarżysko miało 3 licea ogólnokształcące, 12 szkół zawodowych i 8 podstawowych). W tym samym roku miasto liczyło 35 312 mieszkańców. W latach 1966-68 zelektryzowano węzeł PKP, co łącznie z późniejszymi inwestycjami z lat osiemdziesiątych, uczyniło ze Skarżyska jeden z trzech największych i najnowocześniejszych w kraju węzłów kolejowych. Lata siedemdziesiąte to okres koniunktury dla ZM "Mesko", dla budownictwa (powstaje Kombinat Budowlany i Fabryka Domów), przemysłu lekkiego (obuwnictwa), chemicznego (Benzyl) i spożywczego (powstaje najnowocześniejsza w regionie piekarnia). Lata osiemdziesiąte, kryzysowe w polskiej gospodarce, nie były najlepsze również dla naszego miasta. Jedyną większą inwestycją stała się budowa dużej, nowoczesnej stacji rozrządowej PKP. Rozpoczęto także budowę szpitala kolejowego (aktualnie inwestycja ta nie jest realizowana).
Pod koniec lat osiemdziesiątych Skarżysko - Kamienna było miastem o powierzchni około 45 km2, które zamieszkiwało ogółem 50 807 osób, z czego 24 421 osób stanowili mężczyźni. Posiadało ono wszystkie urządzenia komunalne, podstawowe instytucje społeczne i kulturalne.
Do największych zakładów przemysłowych tego okresu należały: Zakłady Metalowe "Mesko", Skarżyskie Zakłady Obuwia "Fosko", Odlewnia Żeliwa i Emaliernia "Kamienna", Zakład Części Hamulcowych "Hastar". W przemyśle w końcu 1989 roku zatrudnionych było 30 709 osób (w tym 13 227 kobiet).

Wraz ze wzrostem liczby ludności zmieniało się oblicze miasta. Wybudowano nowe osiedla mieszkaniowe z zapleczem handlowym, socjalnym, kulturowym i oświatowym. Potrzeby rozwijającego się przemysłu zdecydowały o powstaniu w Skarżysku - Kamiennej szeregu szkół zawodowych, technicznych i ogólnokształcących.

Położenie miasta w bezpośredniej bliskości dużych kompleksów leśnych i dwóch zalewów, okoliczne zabytki, szlaki turystyczne stwarzają tamtejszym mieszkańcom i przyjezdnym znakomite warunki do rekreacji i uprawiania sportu.